Η αντίσταση του λαού της Αθήνας άρχισε πολύ σύντομα, με πρώτη συμβολική πράξη την «υποστολή» του ναζιστικού συμβόλου από την Ακρόπολη το βράδυ της 30 ης προς την 31η Μαΐου 1941 από δύο παράτολμους νεαρούς, τον Μανώλη Γλέζο και τον Απόστολο Σάντα. Γρήγορα η αντίσταση έγινε οργανωμένη και οι πρώτες προκηρύξεις των μικρών αντιστασιακών οργανώσεων έκαναν την εμφάνισή τους στους τοίχους και τους δρόμους της πόλης. Στις 27 μάλιστα του Σεπτεμβρίου του ίδιου χρόνου ιδρύθηκε και το Εθνικό Απελευθερωτικό Μέτωπο από τους κομμουνιστές και άλλους πατριώτες, μια οργάνωση που έπαιξε τον καθοριστικότερο ρόλο στην Αντίσταση του ελληνικού λαού κατά των Ναζιστών κατακτητών, αλλά και των συμμάχων τους Ιταλών και Βουλγάρων που συμμετείχαν στην κατοχή της χώρας.
Όταν ήρθε ο χειμώνας άρχισαν και οι πραγματικές δυσκολίες στην Αθήνα, όπως και στην υπόλοιπη Ελλάδα, ιδιαίτερα στα αστικά κέντρα. Ο χειμώνας ήταν ιδιαίτερα σκληρός και τραχύς, τα τρόφιμα έλειπαν εντελώς από τα καταστήματα και οι Αθηναίοι βρέθηκαν απροετοίμαστοι για ένα τέτοιο γεγονός. Το αποτέλεσμα του λιμού που προκάλεσε ο χειμώνας και η έλλειψη τροφίμων ήταν 300.000 θάνατοι από πείνα μόνο στην Αθήνα, τον Πειραιά και τα προάστια. Με την πάροδο του χρόνου η κατάσταση βελτιωνόταν και οι διάφορες οργανώσεις, κύρια οι αντιστασιακές, διοργάνωσαν συσσίτια που κυριολεκτικά έσωσαν τον πληθυσμό από τον αφανισμό. Επίσης οι Βρετανοί επέτρεψαν στον Ερυθρό Σταυρό να περάσει στην Ελλάδα, κύρια στην Αθήνα τρόφιμα και φάρμακα.
Η αντίσταση έλαβε πολλές μορφές, όπως ένοπλη πάλη, παθητική αντίσταση, σαμποτάζ κατά του κατακτητή, μαζική αναγραφή συνθημάτων στους τοίχους, και πρωτοφανείς για κατακτημένη χώρα μαζικές εκδηλώσεις αντίστασης, αυτοοργάνωση του υπόδουλου λαού σε οργανώσεις που του επέτρεψαν να επιβιώσει σε σκληρότατες συνθήκες και να αντικρίζει με αισιοδοξία το μέλλον μετά την απελευθέρωση. Σημαντικά γεγονότα στην πόλη ήταν οι εκδηλώσεις μνήμης κύρια στα Πανεπιστήμια στις επετείους της 28ης Οκτωβρίου 1940, η παλλαϊκή αντίδραση του λαού της Αθήνας που απέτρεψε οριστικά το να αποσταλούν έλληνες εργάτες στην Γερμανία, η απόκρυψη και σωτηρία σημαντικού αριθμού Ελλήνων εβραϊκής καταγωγής, η ανατίναξη του κτιρίου της προδοτικής οργάνωσης ΕΣΠΟ με εκατοντάδες θύματα, προδότες και Γερμανούς και πολλές άλλες πράξεις που τον τελευταίο χρόνο της κατοχής μετεξελίχθησαν σε ανοιχτές ένοπλες συρράξεις με τις δυνάμεις των Γερμανών και των προδοτικών οργανώσεων που συνεργαζόντουσαν με τους κατακτητές, ή που είχαν οργανώσει οι ίδιοι οι κατακτητές (Τάγματα Ασφαλείας).
Οι κατακτητές απάντησαν με μαζικές συλλήψεις, φυλακίσεις, εκτελέσεις και εν ψυχρώ δολοφονία αμάχων σε πολλές γειτονιές της πόλης που αντιστέκονταν σθεναρά, όπως η Κοκκινιά, η Καισαριανή, η Νέα Σμύρνη και άλλες πολλές. Το στρατόπεδο στο Χαϊδάρι καθημερινά γέμιζε με εκατοντάδες συλληφθέντες Έλληνες πατριώτες και πολλοί από αυτούς εκτελέστηκαν για παραδειγματισμό, ή για λόγους αντεκδίκησης των κατακτητών για τις πράξεις αντίστασης του Αθηναϊκού λαού. Η πιο γνωστή τέτοια αποτρόπαιη πράξη των κατακτητών ήταν η εκτέλεση στο Σκοπευτήριο της Καισαριανής την Πρωτομαγιά του 1944 των 200 πατριωτών, ανάμεσα στους οποίους και σημαίνοντα πρόσωπα του λαϊκού κινήματος.
Ήδη από τον Αύγουστο του 1944 η γερμανική στρατιωτική ηγεσία είχε αποφασίσει την απαγκίστρωση των στρατιωτικών τους δυνάμεων από την Ελλάδα γιατί φοβούνταν μήπως αποκλειστούν στην χώρα μετά τα κτυπήματα του Κόκκινου Στρατού που προέλαυνε στη Βαλκανική. Τότε οι κατακτητές και οι ντόπιοι συνεργάτες τους κατάφεραν τα σκληρότερα και δολοφονικότερα κτυπήματά τους στον άμαχο πληθυσμό της πόλης με μαζικές συλλήψεις και επί τόπου εκτελέσεις ακόμα και γυναικών και μικρών παιδιών, όπως στα Μπλόκα της Κοκκινιάς, του Φάρου και αλλού. Πολλές γειτονιές της Αθήνας είχαν απελευθερωθεί μετά από σκληρές και πολύνεκρες μάχες και ελέγχονταν από τα στρατιωτικά τμήματα του ΕΛΑΣ, όπως η Καισαριανή και οι υπόλοιπες ανατολικές συνοικίες της Αθήνας.
Τέλος, στις 12 Οκτωβρίου το μεσημέρι οι Γερμανοί αποχώρησαν συντεταγμένοι από την Αθήνα ακολουθούμενοι από πολλούς προδότες συνεργάτες τους που φοβούνταν την λαϊκή οργή. Ακόμα και την ύστατη ώρα προχώρησαν σε μη αναγκαίες για την στρατιωτική τους ασφάλεια ενέργειες βίας, όπως η δολοφονία εν ψυχρώ μιας νεαρής κοπέλας που έγραφε συνθήματα στον τοίχο της γειτονιάς της, στο Φάληρο, ή η ανεπιτυχής προσπάθεια ανατίναξης του εργοστασίου της Ηλεκτρικής στον ¶η Γιώργη στον Πειραιά που αποτράπηκε την τελευταία στιγμή από στρατιωτικό απόσπασμα του ΕΛΑΣ. Με την αγγελία της αποχώρησης των γερμανικών στρατευμάτων πλήθη κόσμου αυθόρμητα και οργανωμένα κατέκλυσαν το κέντρο της πόλης και πανηγύριζαν με πατριωτικά τραγούδια, ύμνους και ανεμίζοντας ελληνικές σημαίες και τις σημαίες των συμμάχων, Αμερικάνικες, Αγγλικές, Ρώσικες και Γαλλικές. Ήδη κλιμάκιο της ελληνικής κυβέρνησης υπό τον αντιπρόεδρό της Παναγιώτη Κανελλόπουλο με την συμμετοχή και ηγετικών στελεχών του ΕΑΜ ανέλαβε την διαχείριση της εξουσίας προσωρινά έχοντας στην διάθεσή της τα μόνα οργανωμένα στρατιωτικά τμήματα, αυτά του ΕΛΑΣ. |
